تبلیغات
انسجام - قرآن و سیاست

به نام خدا

انسجام
امروز   به وبلاگ  انسجام  خوش آمدید


¿قرآن و سیاست
سه شنبه 3 مهر 1386

نگاهی به استقلال سیاسی از

منظر قرآن


یكی از مهمترین موضوعاتی كه در نظام بین الملل در عرصه حاكمیت سیاسی از دیرباز مطرح بوده مقوله استقلال یا وابستگی سیاسی حاكمیتها و دولتها است. تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و تشكیل دولت اسلامی یعنی در دوران جنگ سرد و نظام دو قطبی هیچ قدرت سیاسی نبود كه مدعی باشد از استقلال سیاسی برخوردار است. زیرا دولتها ناگزیر بودند یا به بلوك شرق و یا به بلوك غرب وابسته باشند تا حق حیات سیاسی و حاكمیت داشته باشند یكی از جلوه های عظمت انقلاب اسلامی و تشكیل نظام اسلامی همین بود كه با اقتدار كامل شعار نه شرقی و نه غربی را سر می داد و الگوی نظام حكومتی خود را بدون اتكا و تقلید از آموزه های غربی و شرقی و با تكیه بر مبانی و ارزشهای دینی و ملی بومی طراحی نمود. نگارنده مطالب حاضر به تشریح جایگاه، نقش و چگونگی تحقق استقلال سیاسی از نگاه قرآن پرداخته و ریشه ها و مبانی این نوع اندیشه و رویكرد الهی و انسانی را از زوایای مختلف تبیین می كند. اینك با هم آن را از نظر می گذرانیم.

زمینه های سلطه طلبی

گرایش به سلطه جویی در سرشت انسان نهفته است؛ زیرا گرایش به استخدام و بهره برداری و بهره كشی از دیگران جزو ذاتیات و یا لوازم ذات و ماهیت انسانی است؛ (نگاه كنید به المیزان، علامه طباطبایی(ره) برخلاف دیگر مفسران و اندیشمندان علوم اجتماعی كه قایل به اجتماعی و مدنی بالطبع بودن انسان هستند براین باور است كه انسان در طبیعت خود موجودی است كه می كوشد دیگران را به استخدام خود درآورد. از این رو گرایش وی به اجتماع و جامعه امری ذاتی و از لوازم ذات و ماهیت نیست تا گفته شود كه انسان موجودی اجتماعی در طبیعت و ذات خود است. گرایش به اجتماع از آن رو در انسان وجود دارد كه انسان می كوشد برای به استخدام درآوردن دیگران در اجتماع زندگی كند بنابراین گرایش انسان به اجتماع جزو لوازم مستخدم بودن انسان است) این گرایش انسانی در دولت ها به خوبی تجلی می یابد. در حقیقت اوج سلطه جویی سرشت انسانی در نهادی نمایان می شود كه دولت نامیده می شود. از این رو، دولت ها به طور طبیعی با بهره گیری از قدرت مشروع و یا نامشروع خود، می كوشند تا دیگران را به اطاعت و التزام وادار سازند. در حقیقت قوانین بشری بیش از آن كه حافظ منافع مردم باشد حافظ منافع دولت و دولتمردان در الزام دیگران به اطاعت است. در مقابل هرگاه در جوامع امروزی سخن از آزادی به میان آید، به معنای آزادی از قوانین سفت و سختی است كه منافع دولت را در برابر منافع فردی و اجتماعی مردم (در برابر دولت) به خطر می اندازد. بنابراین هرچه دولت ها قوی تر و قدرتمندتر شوند و تمركز قدرت افزایش یابد، به همان اندازه از آزادی كاسته می شود و مردم با محدودیت های بیشتری رو به رو می شوند.

استقلال، ارزشی انسانی

استقلال از ارزش های انسانی است. هیچ كسی دوست ندارد كه تحت سیطره و سلطه دیگری باشد. هركسی می كوشد تا خود دیگری را به استخدام خود در آورد نه آن كه تحت استخدام دیگری باشد و دیگری بر او چیره و سلطه و سیادت داشته باشد. از این رو، برای هر انسانی استقلال همانند آزادی امری ارزشی است. استقلال همانند آزادی مسئله اجتماع و جامعه است و اگر به فرد ارتباط می یابد به اعتبار ارتباط اجتماعی فرد است. از این رو، استقلال چه در حوزه مرتبط با افراد جامعه و چه مرتبط با دولت نسبت به دولت های دیگر از ارزش های مهم و حساس و عامل عزت و سربلندی است. هركس به جهت نفس استخدام خواهی و استخدام گریزی می كوشد تا مستقل باشد و وابستگی خود را نسبت به دیگری كاهش و از میان بردارد. به این معنا كه بتواند تقدیر سرنوشت فردی (دربرابر جامعه) و جمعی (در برابر دولت های دیگر) خود را در اختیار داشته باشد و تحت استخدام و سلطه دیگری نباشد. بنابراین برای هر فرد انسانی و یا جامعه انسانی استقلال به عنوان یك ارزش مطرح است و از آن پاسداری می كند و برای كسب آن تلاش می نماید.

نگاه قرآن به استقلال سیاسی

استقلال جنبه های مختلف و متعددی دارد؛ زیرا اراده دیگری می تواند در حوزه های فكری و فرهنگی و اقتصادی و نظامی و مانند انسان و یا دولت تاثیرگذار باشد و آن را محدود سازد. از این رو در مقابل فرد و دولت می كوشد در همه زمینه ها به استقلال ولو نسبی آن دست یابد.
آیات بسیاری مسلمانان را به عنوان یك امت از وابستگی به دیگری (امت و ملت های دیگر) باز داشته است. البته در مفهوم قرآن چون مرزبندی برپایه اعتقادات و عقیده می باشد ما با مفهوم دولت قومی و یا ملی مواجه نیستم. بنابراین آن چه از استقلال سیاسی دولت اسلامی گفته می شود برپایه مرزهای اعتقادی است. دولت اسلامی شامل هر جایی است كه امت در آن به سر می برند و دارای حاكمیت و اقتدار سیاسی هستند. بنابراین میان امت و دولت عموم و خصوص مطلق است. به این معنا، ممكن است كه امت در جایی حضور داشته باشد كه دولت اسلامی حضور ندارد؛ ولی هر جایی كه دولت اسلامی حضور دارد امت اسلام وجود دارد و صاحب اقتدار و حاكمیت است.
آیاتی كه امت و دولت را به استقلال و گریز از وابستگی می خواند، آیاتی هستند كه درباره ویژگی های امت نمونه بیان شده است. به این معنا كه قرآن به صراحت سخن از استقلال سیاسی به میان نیاورده است ولی آیات بسیاری به ویژگی هایی برای امت شاهد و نمونه اشاره می كند كه بیانگر معنا و مفهوم استقلال سیاسی به معنا و مفهومی است كه اكنون در علوم سیاسی از آن سخن به میان می آید.
از جمله این واژگان و مفاهیم و ویژگی های آیات می توان به مساله عزت مسلمانان (نساء آیه 139 و فاطر آیه 10 و منافقون آیه 8) نفی سبیل كافران (نساء آیه 141) نپذیرفتن سلطه و سرپرستی كافران (مائده آیه 51 و 52) عدم گرایش و اعتماد به كافران (هود آیه 113) پیروی نكردن از اهل كتاب و مشركان (آل عمران آیه 149 و مائده آیه 49) و روی پای خود ایستادن (فتح آیه 29) نداشتن دوستی و ارتباط صمیمی با مشركان (آل عمران آیه 118 و مائده آیه 57) و دیگر آیات مشابه اشاره كرد. (بقره آیه 105 و 109 و آل عمران آیه 118 تا 120 و نیز توبه آیه 8).
استقلال سیاسی به معنای این است كه دولت دیگری بر دولت اسلامی سلطه و چیرگی نداشته و نتواند اراده خود را بر امت و دولت اسلامی تحمیل نماید. به ویژه این كه در نگره قرآن هیچ انسانی بر انسان دیگری حق ولایت و سلطه سرپرستی ندارد و تنها خداوند به عنوان مالك و خالق و رب انسان از چنین حقی برخوردار می باشد. (شورا آیه 9 و نیز انعام آیه 62) اگر برای انسانی حاكمیتی به عنوان حاكمیت طولی بیان شده است تنها در ارتباط با افرادی است كه به حكم صریح و روشن سلطه داده شده و اطاعت و پیروی از آنان لازم شمرده شده است. (نساء آیه 59 و 64) از این رو قرآن ولایت های غیرالهی را مردود دانسته و از آن به ولایت طاغوت یاد كرده است.
روش هایی كه قرآن برای حفظ و پاسداری استقلال دولت و امت اسلامی بیان می كند عبارتند از: پذیرش انحصاری مدیریت دولت اسلامی (آل عمران آیه 28 و نیز توبه آیه 23)؛ مشروط كردن پیمان با كافران (نساء آیه 141 و انفال آیه 61 و توبه آیه 4 و نیز ممتحنه آیه 8) هوشیاری در برابر توطئه های دشمنان (آل عمران آیه 120 و نیز نساء آیه 89) و نیز هوشیاری در برابر مساله پیمان شكنی (ممتحنه آیه 1 و 2 و نیز توبه آیه 8)
البته می توان آیات بسیار دیگری را به توجه به مضامین و مفاهیم مرتبط یافت كه روش های دیگری را نیز بیان می دارد كه در حوصله این نوشتار نیست.

روزنامه کیهان.خلیل جواهری

نوشته شده در سه شنبه 3 مهر 1386 و ساعت 11:09 ق.ظ توسط : مجید نیکبخت
ویرایش شده در سه شنبه 3 مهر 1386 و ساعت 11:09 ق.ظ